Λογοτεχνία και θετικισμός.

Η μίμησις από την Ποιητική του Αριστοτέλη είναι , για να επαναλάβω τον Antoine Campagnon , o πιο γενικός και εθιμικός όρος που αντιλαμβανόμασταν τις σχέσεις της λογοτεχνίας με την πραγματικότητα . Ο Erich Auerbach έδωσε το πανόραμα των περιπετειών της από τον Όμηρο ως την Virginia Woolf . Το περίφημο "ut pictura poesis" του Οράτιου (Ars poetica , v.361) θα επιτείνει την αναπαραστατικότητα / αντανάκλαση του όρου και το...
ζωγραφικό μοντέλο της μιμήσεως θα καθιερωθεί στην ποίηση από την Αναγέννηση και ύστερα ( προτού τα κινήματα του μοντερνισμού αποκαλύψουν ότι και η ζωγραφική στηρίζεται στη σύμβαση κι όχι στην αναπαράσταση ) . Η μίμησις θα στηρίξει τόσο το κίνημα του ρεαλισμού στη λογοτεχνία , βασισμένου στην αναπαραστατικότητα και την ετεροαναφορικότητα , (...) , όσο και το θετικισμό στη λογοτεχνική κριτική , επιφορτισμένο να προβάλλει την ιστορική νοηματοδότηση των λογοτεχνικών έργων .

Ωστόσο , τον 20ο αιώνα η λογοτεχνική θεωρία θα διαψεύσει την παράδοση . Βασισμένοι στην ίδια την αριστοτελική επιχειρηματολογία αλλά από άλλη οπτική γωνία , η Roselyne Dupont-Roc και ο Jean Lallot θα δείξουν ότι η αριστοτελική μίμησις δεν στοχεύει να προβάλλει τις σχέσεις της λογοτεχνίας με την πραγματικότητα κατά το "ζωγραφικό" - αναπαραστατικό μοντέλο , αλλά την παραγωγή μιας αλληθοφανούς ποιητικής ψευδαίσθησης . Τα λογοτεχνικά κείμενα δεν αντανακλούν την πραγματικότητα , δεν τη μιμούνται . Τη σημαίνουν . Έτσι η Ποιητική γίνεται συμβατή με τη χρήση του όρου από τον Genette , τον Todorov και το περιοδικό Poetique : η μίμησις είναι μια αφηγηματική θεωρία .

Δεν κρίνεται εδώ η ορθότητα ή όχι της πρότασης . Αυτό που εδώ έχει σημασία είναι η διαφορετική ανάγνωση ενός εννοιολογικού κειμένου , ανάγνωση που βασίζεται στην αλλαγή οπτικής που επιβάλλει η σύγχρονη επιστημολογία . Όπως γνωρίζουμε , η διαφορετική κάθε φορά σύλληψη της δομής βάσης των επιστημονικών θεωριών που , σύμφωνα με τον Th. Kuhn , ευθύνεται για την αλλαγή κατεύθυνσης της επιστημονικής έρευνας και για την αναρχία των επιστημονικών παραδειγμάτων , στηρίζεται ακριβώς στην μεταβολή των πολιτισμικών μας δεδομένων . Έτσι , στην περίπτωση της Ποιητικής , η επίδραση της δομικής γλωσσολογίας και της σημειωτικής έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στο νέο τρόπο προσέγγισης έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στο νέο τρόπο προσέγγισής της , προσέγγιση που μεταφράζει την αλλαγή της αντίληψής μας για το ρόλο της γλώσσας : από μιμητική καταγραφή του κόσμου σε δημιουργική επινόησή του .

Για να επιστρέψω στους δύο τρόπους ερμηνείας που εγκαινιάζει η αρχαιότητα , τον αλληγορικό / αναγνωστικό και τον γραμματικό-κυριολεκτικό / ιστορικό , η αντιπαράθεσή τους θα διατρέξει όλη την ιστορία της ερμηνευτικής μέχρι σήμερα , διακοπτόμενη ωστόσο από περιόδους σταθμούς όπου θα επιχειρηθεί η σύζευξή τους .

Οι συνθετικές ερμηνευτικές θεωρίες , αυτές δηλαδή που προσπαθούν να συζεύξουν την ιστορικότητα της γραφής με την ιστορικότητα της πρόσληψης , στοχεύοντας έτσι να ξεπεράσουν την επιστημολογική ασυμβατότητα του αντικειμενισμού και του υποκειμενισμού , θα πληθύνουν τον 20ό αιώνα , εξαιτίας της στροφής που παίρνουν οι έρευνες στις φυσικές επιστήμες και στον αντίστοιχο επηρεασμό από αυτές της φιλοσοφίας .

Η αλλαγή Παραδείγματος στις φυσικές επιστήμες τη δεκαετία του 1930 , με τη διαπίστωση της αρχής της απροσδιοριστίας από τον W. Heisenberg και την έκρηξη της κβαντικής μηχανικής , θα επαναπροσδιορίσει βασικά ζητήματα που αφορούν τη φυσιογνωμία και τα όρια της ανθρώπινης γνώσης . Η βεβαιότητα του θετικισμού για την αντικειμενικότητα της παρατήρησης των φυσικών σχέσεων κλονίζεται . Η υποκειμενικότητα , ως γνωσιολογική κατηγορία , κάνει πάλι την εμφάνισή της και μαζί της η σχετικότητα και η ιστορικότητα της κατανόησης . Ο ντετερμινισμός παραχωρεί τη θέση του στην αιτιακή πιθανότητα και ο μονισμός της πραγματικότητας , ως αντικειμένου της επιστήμης , στον πλουραλισμό των κωδικών αντίληψης των όψεων του πραγματικού . Οι φυσικές επιστήμες δεν θα προκαλέσουν μόνο τη στροφή της φιλοσοφίας στην φαινομενολογία , θα επηρεάσουν ακόμα και την ορολογία των ανθρωπιστικών επιστημών . Οι έννοιες του "πεδίου" , των "ισοτόπων" , της "εντροπίας" και της "απροσδιοριστίας" είναι έννοιες που η σημειωτική θα δανειστεί από τη φυσική . Στη φιλοσοφία ο Husserl θα επικεντρώσει τη γνωσιολογία του στην ανθρώπινη συνείδηση : η φαινομενολογική αναγωγή στα πράγματα καθεαυτά και η αμετάβλητη -αλλά συμπληρούμενη - διυποκειμενική ουσία τους είναι αναγνωρίσιμα και έχουν αφετηρία την ανθρώπινη συνείδηση . Την με αυτό τον τρόπο υπερβατικά οριζόμενη συνείδηση ο Heidegger θα "επιπλώσει" με ιστορικότητα : η παροντικότητα του Είναι ( Dasein ) και η ιστορικότητα της κατανόησης που συνεπισύρει , καθώς και η γλωσσική διάσταση της ύπαρξης θέτουν στο εξής τους όρους της αναγνωσιμότητας του κόσμου . Έτσι , το νόημα που για τον Husserl έχει μια δομή λογικά διερευνήσιμη και κατά συνέπεια αναγώγιμη σε μια ουσία , σχετικοποιείται με τον Heidegger εξαιτίας των ποικίλων προ-εννοήσεων (Vorverstandnis) που ρυθμίζουν τη διαδικασία νοηματοδότησης του ανθρώπου .

Από το βιβλίο "Ερμηνευτική - από τη βεβαιότητα στην υποψία " της Άννας Τζούμα
και τις εκδόσεις Μεταίχμιο

(από ramnousia)